Navigasyon bazen insanı traktör yolundan geçirir. Ekranda çizgi vardır, altta çamur. O an ne yaparız? Telefonu bırakır, kendi gözümüzle bakarız. Çünkü yolu bilen alettir ama arabayı süren biziz.

Son zamanlarda aklımda hep bu duruyor: aleti kullanmakla, kararı alete bırakmak arasındaki fark.

Eski aletler konuşmazdı

İnsanlık tarihi boyunca bir sürü alet icat ettik. Çekiç, saban, matbaa, telefon... Hepsinin ortak bir özelliği vardı: hiçbiri kendi başına bir şey istemiyordu. Matbaa hangi kitabın basılacağına karar veremezdi. Karar veren insandı; matbaa sadece mürekkebi kâğıda basıyordu.

Yapay zeka bu çizgiyi ilk kez kırdı. Artık karşımızda sadece dili kullanan değil, milyonlarca örneğe bakıp "bence şöyle yapılmalı" diyebilen bir şey var. Alet konuşmaya başladı.

Asıl mesele "makine bizden akıllı mı" değil

Bu tartışma genelde yanlış yerden başlıyor. Makine bizden akıllı olacak mı, olmayacak mı... Asıl soru bu değil. Asıl soru şu: kararı kim veriyor?

Bunu gündelik hayatta yaşamaya çoktan başladık. Bankaya kredi için gidiyorsunuz, reddediliyorsunuz. "Neden?" diyorsunuz. Karşınızdaki memur omuz silkiyor: "Sistem vermiyor abi."

O cümle masum görünür ama içinde büyük bir şey saklıdır. Çünkü artık itiraz edeceğiniz bir muhatap yoktur. Memur karar vermemiştir, müdür karar vermemiştir. Karar, kimsenin açıklayamadığı bir yerden gelmiştir.

Demokrasi zaten yorucu bir iştir

Demokrasi dediğimiz şey aslında hiç verimli değildir. İnsanlar toplanır, tartışır, bağırır, uzlaşır, sonra fikir değiştirir. Bir muhtarlık seçimi bile mahalleyi haftalarca meşgul eder.

Ve tam da bu yüzden kıymetlidir. O gürültü, kararın bir bedeli olduğunu gösterir. Herkes ağzını açabilir, itiraz edebilir.

Bir sistem bu gürültüyü "gereksiz maliyet" saymaya başladığında iş değişir. Bütçeyi, planı, hukuku "en verimli olsun" diye makineye devrettiğinizde ortaya çok temiz ama içinde insan olmayan bir düzen çıkar. Bürokrasinin en soğuk hâli budur: kimsenin sorumlu olmadığı, herkesin "sistem böyle diyor" dediği bir düzen.

Bütün anahtarlar tek bir çilingirde

Eskiden güç toprakla ölçülürdü. Sınırın vardı, ordun vardı, o kadar. Bugün ise nerede oturduğunuz, kiminle konuştuğunuz, ne aldığınız, hangi ilacı kullandığınız... hepsi bir yerlerde birikiyor.

Bunu bir mahalleye benzetin. Herkes evinin yedek anahtarını, güvenilir diye tek bir çilingire teslim etmiş. Adam iyi niyetli olduğu sürece bir sorun yok. Ama o adam fikir değiştirirse, ya da anahtarlar başkasının eline geçerse kapıların hiçbir hükmü kalmaz.

Veri de böyle. Tek elde toplandığı gün, sınırların pek bir anlamı kalmıyor.

Gerçek pahalıdır, yalan ucuz

Pazarda gerçek elma çürür, ezilir, kimi kurtludur. Vitrindeki mumdan elma ise hep parlaktır. Kusursuzdur ama yenmez.

Bugün önümüze gelen içeriklerin çoğu o mumdan elmaya benziyor. Gerçeği bulmak zahmetlidir: kaynağa bakarsın, doğrularsın, vakit harcarsın. Kurgu ise hazır, cilalı ve tam senin hoşuna gidecek şekilde ayağına gelir.

Bir süre sonra insan gerçek elmanın tadını unutuyor. Tehlike de burada: yalanın yayılmasından çok, ayırt etme refleksimizin körelmesi.

Tilkiyi kümese kapatmak

Bizde bir söz vardır: tilkiye kümes emanet edilmez. Bugün yaptığımız şey bundan da ötesi. Tilkiyi kümesin içine kapatıp kapıyı üstünden kilitliyoruz, sonra da "artık kümesle uğraşmama gerek kalmadı" diye rahatlıyoruz.

Çünkü kolay. Karar vermek yorucu bir iş, sorumluluk almak daha da yorucu. Birileri o yükü sırtımızdan alacaksa neden almasın?

Bir gün kümese baktığımızda geriye ne kaldığını görürüz, o kadar.

Peki ne yapmalı?

Buradan "yapay zeka kötüdür, kullanmayın" sonucu çıkmıyor. Çıkmaz da. Hesap makinesi de çarpmayı bizden hızlı yapıyor, kimse buna kızmıyor.

Mesele şu iki soruyu birbirinden ayırabilmek:

  • Nasıl yapılır? Bunu makineye sorabilirsin. Hesabı bizden iyi yapar, itirazım yok.
  • Yapılmalı mı, kimin için yapılmalı? Bu soru bize ait. Devrettiğimiz gün gerçekten bir şey kaybederiz.

Terzi ölçüyü alır, makası eline verirsin; ama kumaşın nereden kesileceğine sen karar verirsin.

Geleceğin asıl darboğazı daha çok zeka üretmek değil. Hangi sorunun çözülmeye değer olduğunu seçebilme aklını elimizde tutabilmek.

Kalemi bırakmayalım. İmzayı biz atalım.